Het samenspel van theorie en praktijk in Rembrandts anatomische les van Dr. Tulp

Afbeelding
Image
Rembrandt Anatomische les van Dr. Tulp
Paginasecties
Tekst

Het eerste kunstcollege van Rembrandt van Rijn gaat over zijn anatomische les van Dr. Tulp. Op 26-jarige leeftijd verliet Rembrandt huis en haard in Leiden voor zijn eerste belangrijke opdracht in Amsterdam: het schilderen van een anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. Op het inmiddels beroemde schilderij zien we Dr. Tulp samen met zijn vakgenoten van het Amsterdamse chirurgijnsgilde in een samenspel van geneeskundige theorie en praktijk.

Ter gelegenheid van zijn 350ste sterfjaar in 2019 presenteert Reijn een aantal Rembrandt-kunstcolleges waarin kunsthistoricus Samir ter Luün u meeneemt in een reis langs de meest bijzondere werken van deze Hollandse meester.

De mannen in het midden volgen reikhalzend en geconcentreerd iedere beweging van de handen van de leermeester. Hun verschillende kijkrichtingen versterken de dynamiek van de compositie. Rechtsonder in de hoek staat een boek opgesteld met naar alle waarschijnlijk anatomische tekeningen . Eén van de mannen links vergelijkt de theorie in het boek met de bloederige praktijk op de operatietafel. Rembrandt verbindt hiermee compositorisch de linker- en rechterhelft van het schilderij en krijgt het lichaam extra aandacht via het doorkijkje dat hierdoor ontstaat. Een andere compositorische slimmigheid vormen de drie handen die in het midden van het schilderij een symbolische driehoek vormen. We zien de dode hand, de opererende en de demonstrerende hand en hiermee de verbondenheid tussen het geneeskundige onderwerp, de praktijk en de theorie.

Rembrandt stond bekend om zijn gebruik van sterke lichtdonkercontracten, ook wel clair-obscur genoemd. Hierbij is de achtergrond vaak donker en wordt licht gebruikt om een dramatisch effect te creëren. Vaak is de lichtbron onduidelijk zoals ook in deze anatomische les. Het bleke dode lichaam en de gezichtsuitdrukkingen zijn het sterkst belicht zodat hier de meeste aandacht naar uitgaat en het voelt alsof je zelf als toeschouwer bij de les aanwezig bent.

Of Rembrandt zelf bij de les aanwezig is geweest is overigens niet duidelijk. Wat we wel weten is dat deze verbeelding niet helemaal strookt met de normale gang van zaken tijdens een anatomische les. Voor dit soort lessen werden meestal de lichamen van misdadigers gebruikt. In dit geval het lichaam van de 28-jarige Adriaen Adriaenszoon die was opgehangen wegens diefstal en waarvan de hand was afgehakt. Buiten dat we dit niet terugzien in het schilderij, klopt de volgorde van de handelingen niet. Normaalgesproken werd namelijk eerst de buik opengesneden, daarna de hersenen bekeken pas daarna de ledematen.

Voor mij is dit een teken dat de jonge Rembrandt al vroeg keuzes durfde te maken waarin hij de grenzen van de werkelijkheid en conventies durfde los te laten. Niet zozeer de wensen van de opdrachtgever, maar het emotionele effect op de beschouwer stonden voor hem centraal. Deze durf is in mijn ogen een kenmerk van echte vernieuwers waar we ook vandaag de dag in ons werkende leven nog veel van kunnen leren!

Wilt u kennismaken met de moderne meesters van Reijn? Kijk dan op Vind een professional.